Đôi nét về văn hóa nhà sàn, văn hóa cồng chiêng của người Mường

14/05/2013

  Những nếp nhà sàn xinh xắn, những cánh đồng trải rộng, những con đường trải dài ven núi 1 hình ảnh có thể dễ dàng bắt gặp khi đến với đất Mường Tiến Xuân, Yên Bình, Yên Trung,hôm nay. Dân tộc Mường có cùng nguồn gốc với người Việt cổ, có chung một nền văn hóa rộng lớn, trải dài suốt bao thế kỷ. Người Mường sống tập trung thành từng làng, xóm nhỏ, nhiều làng, xóm tập hợp thành Mường lớn. Cuộc sống quần cư ấy đã khiến cho dân tộc Mường có nét văn hóa riêng biệt, vừa dản đơn mộc mạc nhưng lại độc đáo .

 

    Với người Mường, tập tục ở nhà sàn đã có từ lâu đời. Cùng với quá trình lịch sử của dân tộc, tập tục ở nhà sàn đã trở thành một biểu tượng sinh động, đặc sắc của dân tộc Mường nói chung, người Mường Tiến Xuân, Yên Bình, Yên Trung nói riêng. Người Mường bố trí nhà sàn một cách khéo léo nên không gian thoáng đang và đặc biệt là tiện lợi trong cấu trúc truyền thống, nhà sàn Mường là một cấu trúc đa năng thỏa mãn nhiều nhu cầu sinh hoạt và sản xuất của mỗi gia đình. Vì thế, toàn bộ những sinh hoạt của người Mường diễn ra tại nhà sàn. Đồng thời với đặc trưng kiểu này người Mường đã tạo cho mình một tập quán trong sinh hoạt hàng ngày,  cũng như trong lao động sản xuất, vừa trồng lúa vừa làm nương rẫy vừa chăn nuôi gia súc, gia càm, trồng bông, dệt vải.

 

 

Giao lưu văn hóa Cồng Chiêng tại xã Tiến Xuân

 

  Tuy thế, nhà sàn mường không chỉ là một giá trị  văn hóa vật  thể của ngàn năm lịch sử ,mà còn là một không gian tinh thần chứa đựng những giá trị nhân sinh, tín ngưỡng, phong tục tập quán lâu đời của nhiều thế hệ người Mường. Sự phân biệt “nhà trong”, “nhà ngoài” trong ngôi nhà sàn của người Mường chỉ mang tính ước lệ, song lại được tôn trọng đặc biệt, “nhà ngoài” bao giờ cũng là nơi trang trọng nhất, linh thiêng nhất của ngôi nhà Mường, đặt bàn thờ tổ tiên và là chô dành cho người cao tuổi hay khách quý, “Nhà trong” là nơi chứa đựng những tài sản, vật dụng quý và những  đồ dùng sinh hoạt, lương thảo cho cả gia đình, nơi đặt bếp và là chỗ dành cho sinh hoạt của người phụ nữ.

 

Cùng với nhà sàn, từ lâu bếp lửa cũng trở thành một hình ảnh quen thuộc đối với mỗi người dân bản Mường, không chỉ đơn thuần là nơi để nấu nướng, thắp sáng hay sưởi ấm, bếp lửa còn mang lại một ý nghĩa thiêng liêng, gắn bó với cuộc sống người Mường. Với ý nghĩa như vậy nên bếp lửa đã trở nên gần gũi trong đời sống sinh hoạt của người Mường, trên ngôi nhà sàn truyền thống, bến ánh lửa bập bùng, những sinh hoạt văn hóa, văn nghệ của người Mường diễn ra sôi nổi. Lời ca, tiếng hát cất lên để người với người xích lại gần nhau hơn.

 

Nói tới sinh hoạt văn hóa văn nghệ cũng như trong lao động sản xuất, đời sống văn hóa của đồng bào Mường là nhắc tới cồng chiêng. Cồng chiêng là loại nhạc cụ biểu trưng cho nết văn hóa, quan niệm sống, là tài sản quý của dân tộc Mường, người Mường yêu quý và bảo vệ cồng chiêng như vật gia bảo của gia đình, dòng họ. Từ xưa đến nay, giá trị của mỗi chiếc cồng chiêng có thể sánh với một con trâu đứng đầu cơ nghiệp của người Mường.

 

Trong xã hội Mường cổ truyền, Cồng chiêng có vai trò quan trọng, tác động đến nhiều mặt trong đời sống cộng đồng. Tiếng Cồng chiêng đem lại không khí vui tươi, rộn ràng, náo nức trong những ngày hội, vào dịp tết, trong các hội ném còn, dàn cồng chiêng đệm cho trai gái hát giao duyên, có thể kéo dài đến hết tháng giêng, trong lễ cưới, vào đêm hôm trước ngày cưới cả nhà trai và nhà gái đều đánh cồng chiêng để tạo không khí vui vẻ. Đám đón dâu vừa đi đường vừa hòa tấu cồng chiêng, đưa dâu về nhà chồng cũng có cồng chiêng đi theo, sau đó còn đánh cồng chiêng ở nhà trai và hát tới tận đêm khuya. Trong các lế tế đình, tiếng chiêng, tiếng trống theo nhau. Đám tang cũng có cồng chiêng khi đưa người quá cố về với Mường ma. Lúc vui hay buồn người Mường đều dùng cồng chiêng để thay lời nuốn nói.

 

      Sự gắn bó mật thiết của Cồng chiêng với đời sống người dân bản Mường như thế, nên cồng chiêng được coi là vật thiêng, của báu, tượng trưng cả về mặt tinh thần và vật chất của đồng bào dân tộc Mường, người Mường coi cồng chiêng là linh hồn bất tử, giúp họ giao hòa với thiên nhiên và cộng đồng dân tộc. Ngày nay trong công cuộc xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư, làng văn hóa, gia đình văn hóa...tiếng cồng chiêng lại giữ một vai trò hết sức quan trọng, làm chất kết dính mọi người trong cộng đồng làng bản, xây dựng cuộc sống mới ngày càng ấm no hạnh phúc ■